Učenici u Crnoj Gori koriste vještačku inteligenciju za školske obaveze, dok obrazovni sistem još nema jasne procedure za njenu upotrebu.

Kada radi domaće zadatke osnovac iz Bara, Petar Antunović, često koristi pomoć vještačke iteligencije (AI). Četrnaestogodišnji Antunović uglavnom koristi ChatGPT jer je, kako tvrdi, aplikacija dobra za pomoć oko školskih zadataka.

„Loše je kada se koristi da odradi sve i kada se koristi na testovima... Roditelji u većini slučajeva znaju da djeca koriste vještačku inteligenciju, ali ih ne zaustavljaju. Mislim da gledaju to više kao pomoć u školi“, kazao je Antunović BIRN-u.

„Vještačkoj inteligenciji ne može da se vjeruje potpuno, jer može dati i pogrešan odgovor“, dodao je on.

Analiza BIRN-a je pokazala da učenici u crnogorskim školama koriste AI alate za domaće zadatke, učenje i prezentacije, dok se obrazovni sistem još prilagođava naprednoj tehnologiji.

Učenica osnovne škole iz Podgorice Hana (15) tvrdi da uči uz pomoć vještačke inteligencije.

„Kada mi nešto nije jasno lakše je i brže da pitam ChatGPT, nego da tražim pomoć od drugih. Nekoliko puta sam od AI tražila da mi prepriča lektiru, jer ne volim da čitam“, kazala je Hana BIRN-u.

„Većina đaka u mom odjeljenju koristi AI za domaće zadatke, dodatna pojašnjenja pa čak i da im pripremi sastave za pismeni iz maternjeg“, dodala je.

Prema istraživanju UNICEF-a iz jula 2026. vještačku inteligenciju u Crnoj Gori koristi 45 odsto djece uzrasta od 12 do 14 godina kao i 56 odsto učenika uzrasta od 15 do 17 godina. Među učenicima koji su koristili vještačku inteligenciju, 64 odsto je koristilo kao pomoć pri izradi domaćih zadataka, 51 odsto za pronalaženje informacija a 33 odsto za prevođenje.

Stručnjak za vještačku inteligenciju, Goran Šuković, tvrdi da učenici koriste alate poput ChatGPT-a da bi brže istražili informacije, prevodili tekstove ili rješavali zadatake.

„Učenici su spremniji od nastavnika da prihvate dobre i loše strane AI alata. Imao sam priliku da od više polaznika škola programiranja i ljetnjih kampova čujem o različitim alatima vještačke inteligencije koje oni svakodnevno primjenjuju - od pomoći učenju i provjeri rešenja pa do plagiranja eseja i varanja na testovima“, kazao je Šuković BIRN-u.

Škole bez procedura, nastavnici otkrivaju prevare

Nastavnica crnogorskog jezika i književnosti, Sara Šćepanović, ističe da se djeca sve češće oslanjaju na AI, iako u potpunosti ne razumiju šta je vještačka inteligencija i kako se koristi.

„Posebno koriste AI za izradu prezentacija, koje na prvi pogled izgledaju veoma lijepo i profesionalno. Međutim, često se desi da informacije nisu provjerene ili da sadrže greške, pa se upravo tu vidi da je učenik slijepo vjerovao onome što je AI ponudio“, kazala je Šćepanović za BIRN.

U crnogorskom obrazovnom sistemu nema preporuka i procedura za korišćenje AI u procesu nastave i učenja. Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija za sada nije sprovodilo istraživanja o stepenu korišćenja AI u školama i obučenosti nastavnika da otkriju prevare.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija prošlog aprila je usvojilo Strategiju reforme obrazovanja 2025 – 2035. sa Akcionim planom za period 2025 – 2026. godine koja predviđa precizno definisanje detaljnih preporuka za korišćenje mogućnosti vještačke inteligencije u obrazovnom procesu.

Učenik Petar Antunović tvrdi da nastavnici u praksi teško otkrivaju da učenici koriste AI.

„Postoje drugi alati vještačke inteligencije koji mogu uzeti generisani tekst i učiniti da izgleda kao da ga je pisala prava osoba. Većina nastavnika je počela da koristi detektore AI na testovima i kada ih koriste ne mogu da detektuju AI tekst“, tvrdi Antunović.

AI detektori su softveri koji analiziraju tekst i procenjuju kolika je verovatnoća da ga je napisala vještačka inteligencija, a najčešće traže obrasce u riječima, stilu pisanja i predvidljivost rečenica.

Međutim, nastavnica Sara Šćepanović pojašnjava da u sastavima učenika AI prepoznaje po jeziku.

„Pojave se riječi koje učenici tog uzrasta inače ne koriste, komplikovani izrazi ili kroatizmi koji nisu dio njihovog svakodnevnog govora. Mislim da nastavnici najbolje poznaju svoje učenike - znamo njihov način razmišljanja, njihov rječnik i njihove mogućnosti. Zato vrlo brzo osjetimo kada tekst nije nastao iz njihove glave“, tvrdi Šćepanović.

Iako ne zabranjuju korišćenje vještačke inteligencije, pojedine države EU uvele su pravila kojima se sprečava varanje u obrazovnom sistemu. U Francuskoj se smatra prevarom korišćenje AI za izradu školskog zadatka bez dozvole nastavnika, dok je Danska zabranila korišćenje vještačke inteligencije na ispitima i uvodi djelimično analogne ispite kako bi se moglo utvrditi šta učenik zaista zna.

Istovremeno, obje države razvijaju modele u kojima se AI koristi kao obrazovni alat.

Iz Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu (UNESCO) su prošlog decembra kazali da su neke zemlje bile proaktivnije u sprovođenju nacionalnih strategija za AI koje obuhvataju i sektor obrazovanja, dok su druge zauzele oprezan stav prema upotrebi generativne vještačke inteligencije u učionicama, uvodeći stroža pravila u zavisnosti od uzrasta učenika.

Kontrolisana pomoć u učenju

Izvršna direktorka Udruženja Roditelji, Lepa Žunjić, smatra da vještačka inteligencija može biti korisna u učenju ako se koristi na pravi način.

„Može pomoći djeci da lakše razumiju gradivo, dobiju dodatna objašnjenja, pronađu kvalitetne informacije i uče svojim tempom. Djeca često bolje poznaju same alate i brže ih usvajaju, ali to ne znači da im nije potrebno usmjeravanje odraslih. Iskustvo i znanje roditelja i nastavnika i dalje su veoma važni, posebno u razvijanju kritičkog mišljenja, procjeni informacija i razumijevanju granica tehnologije“, kazala je Žunjić BIRN-u.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija je prošlog juna usvojilo Okvir digitalne kompetencije nastavnika u kojem se ukazuje na etičku i kritičku upotrebu vještačke inteligencije. U tom dokumentu se, između ostalog, navodi da učenici imaju sve izraženiju potrebu za razumijevanje vještačke inteligencije.

Iz Ministarstva provjete, nauke i inovacija su kazali BIRN-u da je primjena vještačke inteligencije u školama još u fazi rane integracije i da se AI uglavnom koristi kao dopunski alat za pripremu nastave, izradu materijala i pojašnjavanje materijala.

„Istovremeno, realizuju se organizovane aktivnosti koje pokazuju da njena primjena više nije isključivo rezultat pojedinačne inicijative nastavnika... Očekujemo usklađivanje i obogaćivanje kurikuluma, digitalizaciju procesa nastave i učenja kao i izradu procedura za korištenje vještačke inteligencije u procesu učenja i nastave“, kazali su iz ministarstva.

Šuković smatra da se crnogorski obrazovni sistem nalazi u ranoj fazi adapatacije na AI alate, navodeći da situacija podsjeća na početak milenijuma i uvođenje računara u škole. On ističe da Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacije treba da kreira jasne smjernice i etičke okvira za upotrebu AI i usmjerava investicije u infrastrukturnu podršku.

„Pred nastavnicima je težak zadatak koji obuhvata kontinuirano usavršavanje (lifelong learning) i promjenu uloge iz izvora informacija u mentora i moderatora. Nastavnici treba da svakodnevno ukazuju učenicima da su alati vještačke inteligencije samo pomoć, a ne zamjena za sopstveni intelektualni razvoj“, tvrdi Šuković.

„Kada vještačka inteligencija u potpunosti uradi zadatak poput eseja ili domaćeg zadataka, učenik preskače najvažniji dio obrazovanja - proces kognitivnog napora. Time se dodatno gubi i moralni kompas učenika“, dodao je.

U Okviru nacionalnog kurikuluma Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija, objavljenom u maju 2026. godine, naglašava se da nastavnik ostaje ključni nosilac procesa učenja uprkos razvoju informaciono-komunikacione tehnologije i AI.

Međunarodno istraživanje TALIS (Teaching and Learning International Survey) iz aprila 2024. pokazalo je da 28 odsto nastavnika u Crnoj Gori koristi AI, od čega ga 79 odsto koristi za učenje ili sažimanje neke teme, 78 odsto za izradu nastavnih planova a 57 odsto za pomoć učenicima. Među nastavnicima koji ne koriste AI 68 odsto je navelo da nema dovoljno znanja, dok je 35 procenata navelo nedostatak infrastrukture u školi.

Nastavnica Sara Šćepanović ističe da je u redu koristiti AI kao pomoć za ideju, inspiraciju ili drugačiji pogled na temu.

„Međutim, kada AI postane gotov proizvod, tada dijete gubi priliku da razvija vlastitu maštu, stil i način razmišljanja. A upravo je to ono što kroz nastavu jezika i književnosti želimo da njegujemo“, navodi Šćepanović.