Vlada najavljuje zatvaranje pregovaračkih poglavlja do kraja 2026. godine, iako stručnjaci upozoravaju na brojne neriješene probleme u oblasti zaštite životne sredine.

Dok Vlada Crne Gore najavljuje zatvaranje pregovaračkih poglavlja sa Evropskom unijom (EU) do kraja godine, sagovornici BIRN-a upozoravaju da je pred državom i dalje puno izazova u oblasti zaštite prirode, upravljanja otpadom i prostornog planiranja.

Crna Gora je u junu 2012. započela pristupne pregovore sa EU, a državni zvaničnici najavljuju da bi sva pregovaračka poglavlja mogla biti zatvorena do kraja 2026, dok bi Crna Gora postala članica Unije 2028.

Za sada je zatvoreno 14 od 33 pregovaračka poglavlja, a kao najveći izazovi pokazala su se oblasti vladavine prava, zaštite životne sredine i borbe protiv korupcije i organizovanog kriminala.

Andrijana Mićanović iz Crnogorskog društva ekologa (CDE) upozorava na veliku razliku između administrativnog ispunjavanja evropskih obaveza i stvarnog stanja na terenu.

“Harmonizacija zakonodavstva i usvajanje strategija ne znače automatski i njihovu suštinsku primjenu, a to je u oblasti zaštite prirode nešto što zaista ne može da se fingira. Zbog toga je realan rizik da zatvaranje Poglavlja 27 ostane formalni čin, bez trajnih i mjerljivih koristi za životnu sredinu i građane”, kazala je Mićanović za BIRN.

U dijelu izvještaja za pregovaračko Poglavlje 27 - životna sredina i klimatske promjene EK godinama upozorava na probleme u upravljanju otpadom i kašnjenje u projektima prečišćavanja otpadnih voda, kao i nedovoljne administrativne i inspekcijske kapacitete.

Iz Komisije ukazuju i na nizak nivo reciklaže, nedovoljnu zaštitu prirode i osjetljivih područja, upravljanje Natura 2000 mrežom i potrebom za boljom primjenom klimatskih politika.

Poglavlje 27 jedno je od najsloženijih i najskupljih u pregovorima sa EU, a njegovo zatvaranje zavisi od usklađivanja zakonodavstva sa evropskim standardima i primjene propisa na terenu.

Vlada Crne Gore je u januaru ove godine usvojila Program pristupanja Crne Gore EU za period od 2026. do 2027. godine, koji definiše zakone, strategije i obaveze koje država mora da ispuni kako bi zatvorila preostala pregovaračka poglavlja do kraja 2026.

U tom dokumentu je, između ostalog, najavljeno dalje usklađivanje crnogorskog zakonodavstva sa pravnom tekovinom EU kroz donošenje zakona, strategija i velikog broja podzakonskih akata. Vlada je Evropskoj komisiji dostavila normativni i strateški paket koji uključuje zakone, strategije i više od 95 podzakonskih akata koje se odnose na Poglavlje 27.

U izvještajima EK godinama upozorava da Crna Gora napreduje u usklađivanju zakonodavstva sa evropskom pravnom tekovinom, ali ima problema sa sprovođenjem propisa u praksi.

Evropski rokovi i domaći kapaciteti

Istraživačica u međunarodnom istraživačkom institutu Carnegie Europe, Iliriana Gjoni, smatra da je izazov u zatvaranju Poglavlja 27 manje pitanje spremnosti, a sve više pitanje vjerodostojnosti sprovođenja obaveza.

“Postoji ozbiljan napor Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, ali priprema države za klimatske promjene još nije postala zajednički prioritet cijele Vlade i svih institucija“, kazala je Gjoni za BIRN.

„To je posao cijele Vlade, jer se klimatska politika sve više tiče i ekonomije, konkurentnosti, energetske sigurnosti, prilagođavanja industrije i šire sposobnosti države da samostalno upravlja svojim razvojem. Zato to nije samo ekološko pitanje, već sve važniji dio ukupne spremnosti Crne Gore za članstvo u EU.“

Iz Ministarstva evropskih poslova navode da napredak u Poglavlju 27 ne zavisi samo od usklađivanja propisa, već od sposobnosti države da obezbijedi “održivu i dokazivu primjenu standarda EU”.

“Zatvaranje Poglavlja 27 ne znači da će sve obaveze morati biti u potpunosti realizovane prije ulaska u EU. Za najskuplje i infrastrukturno najzahtjevnije oblasti mogući su tranzicioni periodi, pod uslovom da budu jasno obrazloženi, vremenski ograničeni i finansijski utemeljeni”, kazali su iz Ministarstva evropskih poslova BIRN-u.

„Crna Gora je pripremila specifične implementacione planove za direktive za koje je procijenjeno da zahtijevaju dodatno vrijeme i novac“, dodali su.

Iz Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera tvrde da je jačanje administrativnih kapaciteta jedan od ključnih prioriteta, navodeći da je početkom godine usvojen Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji, kojim je u tom resoru predviđeno 176 radnih mjesta, od kojih je trenutno popunjeno manje od polovine - 68.

Međutim, Mićanović upozorava da ograničeni institucionalni kapaciteti, teško prate usvajanje zakona i strategija. Ona smatra da se se zakoni i strateški dokumenti često donose ubrzano, bez jasno definisanih sredstava i mehanizama za primjenu.

“Institucije često nemaju dovoljno ljudi koji posjeduju znanje i iskustvo da sprovedu kompleksne reforme koje Poglavlje 27 zahtijeva. Kada se tome doda činjenica da se na ključnim pozicijama nerijetko nalaze kadrovi bez dovoljno razumijevanja kompleksnosti ove oblasti, jasno je zašto i kvalitetni zakoni često djelimično ostaju mrtvo slovo na papiru”, smatra Mićanović.

Bez rješenja za ekološke probleme

Brojni neriješeni ekološki problemi na terenu pokazuju da bi se nadležne institucije u narednom periodu mogle suočiti i sa većim izazovima od administrativnih kapaciteta.

Ni nakon dugogodišnjih pokušaja država nije uspjela da riješi pitanja upravljanja Ulcinjskom solanom i odlaganja otpada, dok su ekološki osjetljive zone ugrožene potencijalnim investicionim projektima.

Ulcinjska solana smatra se jednim od ključnih testova za zatvaranje Poglavlja 27, jer EU godinama insistira da Crna Gora obezbijedi adekvatnu zaštitu gnijezdilišta za preko 250 vrsta ptica i pokaže sposobnost upravljanja budućom Natura 2000 mrežom, evropskim sistemom zaštićenih područja.

Nakon dugogodišnjih sporova sa vlasnikom preduzeća „Bajo Sekulić“ koje je u stečaju od 2012. Vlada i Opština Ulcinj su u januaru 2026. potpisale Ugovor o preduzeću za upravljanje Parkom prirode "Ulcinjska solana". Formiranje preduzeća bio je jedan od uslova za zatvaranje Poglavlja 27.

“Primjeri poput Ulcinjske solane jasno pokazuju koliko su institucionalni procesi spori i nedovoljno efikasni, uprkos formalnoj zaštiti i međunarodnom značaju tog područja. Pritisci na ekološki osjetljive zone dodatno pokazuju da ekonomski interesi često imaju prednost nad zaštitom prirode”, tvrdi Mićanović.

Iz Evropske komisije godinama upozoravaju i da Crna Gora mora riješiti pitanja divljih deponija i uspostaviti sistem reciklaže. U izvještaju Državne revizorske institucije (DRI) iz aprila ove godine navodi se da sistem reciklaže otpada funkcioniše ispod kapaciteta, kao i da ne postoje precizni podaci o divljim deponijama.

Istraživanja BIRN-a pokazala su da Vlada kasni sa donošenjem novog plana za upravljanje medicinskim otpadom, kao i da Crna Gora još nema postrojenje za preradu nusproizvoda životinjskog porijekla.

Kazne zbog neispunjenih obaveza

Prema podacima Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera u Crnoj Gori se realizuju 200 miliona eura vrijedni projekti iz oblasti upravljanja otpadnim vodama i vodosnabdijevanja, dok je kroz Operativni program IPA za sektor životne sredine obezbijeđeno 48,5 miliona eura bespovratnih sredstava.

Iz ministarstva navode i da će puna primjena standarda EU u oblasti zaštite životne sredine koštati više od tri milijarde eura, ističući da se dio troškova mora pokriti iz državnog i opštinskih budžeta.

“Evropska sredstva, iz kojih su do sada finansirani brojni projekti, ne mogu pokriti sve troškove. Država i lokalne samouprave moraće da obezbijede značajno sufinansiranje iz sopstvenih izvora, posebno za komunalnu infrastrukturu, postrojenja za tretman otpadnih voda, lokalne sisteme upravljanja otpadom i prateće operativne troškove”, navode iz Ministarstva ekologije.

Nakon ulaska u EU, obaveze iz Poglavlja 27 postaju pravno obavezujuće za Crnu Goru a država mora i nakon toga nastaviti sa sprovođenjem evropskih propisa u oblastima zaštite životne sredine.

Evropska komisija nakon pristupanja prati da li država sprovodi preuzete obaveze, a u slučaju kašnjenja ili neispunjavanja obaveza može pokrenuti postupke zbog kršenja prava EU. Takvi postupci mogu dovesti do finansijskih sankcija ili presuda pred Sudom pravde Evropske unije.

U Ministarstvu ekologije nemaju zbirnu procjenu finansijskih posljedica koje bi Crna Gora mogla snositi ukoliko nakon pristupanja EU ne ispuni obaveze iz Poglavlja 27.

“Iskustva Rumunije i Bugarske, koje su se nakon formalnog usklađivanja suočile sa postupcima pred institucijama EU i finansijskim posljedicama zbog nedovoljne implementacije, naročito u oblastima upravljanja otpadom, nelegalnih deponija i kvaliteta vazduha, jasno ukazuju da cilj ne može biti zatvaranje poglavlja po svaku cijenu”, upozorila je Mićanović.

Rumunija se nakon ulaska u EU više puta suočavala sa postupcima pred Sudom pravde EU zbog neispunjavanja obaveza u upravljanju otpadom i sanaciji nelegalnih deponija. Evropska komisija je protiv Rumunije pokretala postupke zbog kašnjenja u zatvaranju i rehabilitaciji deponija, a Sud EU je 2023. toj državi izrekao novčanu kaznu od 1,5 miliona eura i dodatne dnevne penale za svaku neuređenu deponiju.

Evropska komisija je pokretala postupke protiv Bugarske zbog kršenja standarda kvaliteta vazduha i problema u upravljanju Natura 2000 mrežom i zaštiti staništa.

Iliriana Gjoni upozorava da podrška država članica proširenju Crne Gore ne znači automatski napredak, već da se moraju pokazati i rezultati na terenu.

“Dobra volja se ne smije miješati sa automatskim napredovanjem. Proširenje je danas politički uslovljenije nego u ranijim rundama, naročito u tehnički zahtjevnim oblastima kao što je Poglavlje 27”, tvrdi Gjoni.